Elexpururen txostenari zenbait erantzun (3): polita

Elexpururen gaztelaniazko txostenari eskainitako erantzun-sorta honetan, jarraituko dut datuei dagozkien iruzkinak egiten, hipotesi edo "iritzien" arteko lehia batean sartzeko inolako asmorik gabe (saiatuko naiz behintzat).

Gaurko erantzunean, 16365. piezaren alde batean irakurri den polita hitza dut aztergai.

Gorrochategik (19. or.) hauxe dio hitz honi buruz, luze baina informazio baliagarriz betea:

En cuanto a polita, se trata de un préstamo tomado en vasco de romances septentrionales (occitano, gascón poulit) con el sentido de "bonito" (que se adecua bien a la inscripción) más el artículo -a. Dice el OEH (s.v. polit): "de uso general en autores meridionales del s. XX; el primer y único testimonio anterior al s. XIX corresponde a Mendiburu… Al norte se documenta desde mediados del s. XVII". En latín el participio del verbo polire 'alisar, pulir' era politum, de donde obtenemos regularmente en español medieval polido con el sentido de "limado, limpiado, adornado". Si el euskara hubiera tomado la palabra en préstamo desde el latín directamente (como da a enterder esta inscripción de Iruña), ahora esperaríamos una forma como **(b)oritu en aplicación de las leyes fonéticas. Para explicar la contradicción habría que admitir un préstamo antiguo (atestiguado en Iruña), una pérdida completa del préstamo ulteriormente, para volver a ser tomada en préstamo más tarde desde el occitano primero en los dialectos septentrionales en el s. XVIII y más tarde en los meriodionales. A parte de que esta explicación es antieconómica, nos hallamos con estos problemas: a) adopción en la forma femenina del participio latino, cuando la base del préstamo ha sido siempre la forma masculina-neutra en -tu; b) dificultad semántica, ya que el sentido que mejor se acomoda a la inscripción es el moderno de "bonito" y no el antiguo de "alisado, limpio, etc."

Lakarrak (22. or.), laburrago, beste hau dakar:

la semántica de polita 'hermoso/a' es la moderna pero no la que correspondería en época medieval a polido/pulido, etc., cognados suyos presentes en romance temprano y aún tardío (renacentista)

Elexpuruk (17. or.), aurrekoei erantzunez, beste hau adierazten du:

En segundo lugar, ya que existe consenso entre los filólogos, se podría aceptar la procedencia gascona de la palabra, manteniendo siempre una pequeña duda, ya que polita es palabra común a todos los dialectos, y además en los lindes del gascón, en Iparralde, se dice pollit o pullit, y además en castellano tenemos bonito, -a (con b inicial, como "se esperaría" en euskera), y su procedencia latina no creo que se cuestione.

Dejando aparte la procedencia, si, por ejemplo, un joven bilingüe de Iruña-Veleia se dirigiera a su madre en latín diciendo "domus nostra polita est" y ésta, por no haberle oído o entendido, le preguntara qué había dicho, acaso nos parecería raro que le respondiera "gure etxea polita da", utilizando la misma palabra que en latín? Hoy mismo decimos con toda normalidad cosas como: –Qué te ha parecido la película? –Impresionante. Inpresionantea iruditu zait.

Goazen banan-banan:

1. Elexpuruk ez bide du politaren jatorri gaskoi edo okzitanoa guztiz onartzen, euskalki guztietako hitza delako. Hala bada, berriro irakurri beharko luke/genuke OEHk dakarrena, Gorrochategik ere aipatua eta orain osorik aldatzen dudana:

Tr. De uso general en autores meridionales del s. XX; el primer, y único testimonio anterior al s. XIX, corresponde a Mendiburu; durante el s. XIX su empleo es cada vez más frecuente. Al Norte se documenta desde mediados del s. XVII; la forma general es con palatalización (v. infra POLLIT), siendo pollit más frecuente que pullit.

Beraz, euskalki guztietan komuna da, bai, baina XIX. mendetik aurrera, ez lehenago. Datuen eremua une batez utziz, ausartuko nintzateke proposatzera beharbada polit hitza Hegoaldean hedatzearen errua ez dugula Larramendiren hiztegitik oso urrun bilatu behar (s.v. hermoso, adibidez).

2. Iparraldean pollit edo pullit esateak ez du ezer esan nahi, hitzaren jatorriari dagokionez. Esango nuke Orotariko Euskal Hiztegiaren egileek ere hala ikusi dutela, goiko aipuan azaldutakoa gorabehera, polit sarreraren bukaeran hauxe agertzen delako:

Etim. Préstamo románico de procedencia occitana.

Bistan da, bestalde, forma palatalizatuak euskararen barruan geratu ahal direla, eta polit hitzaren adierek horretarako bide erraza ematen dute.

3. Gaztelaniazko bonito, -a adjektiboa b-z hasten da, ezin ukatu. Eta haren jatorri latindarra ere ez da zalantzan jartzen. Hain zuzen ere, adjektibo hori jatorriz diminutibo bat da (-ito, -a atzizkiaz eratua) eta, beraz, bono, -a erromantzezko adjektibo zaharrarekin lotu behar da, latinezko bonus, -a -um latinezkotik datorrena, jakina denez.

CORDE datu-basearen arabera, bonito, -a ez da gaztelaniaz XV. mendea arte lekukotzen (XIV.eko zalantzazko adibide bakarra dago) eta, guztira, XVI. mendearen aurreko adibideak ez dira dozena erdi batera iristen.

Nolanahi ere den, ez dut ulertzen zergatik eta zertarako aipatzen duen Elexpuruk bonito, -a.

4. Nahiago dut Elexpururen azkeneko paragrafoa sakonki ez iruzkindu. Bere txostenean, behin eta berriz isuri zaion denboraz kanpoko ikuspegiaz gain, ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko identifikazio zaila azalten du.

Kategoria: Dialektologia, Euskara, Euskararen_historia, Filologia. Gorde lotura.

12 Responses to Elexpururen txostenari zenbait erantzun (3): polita

  1. egilea: Iñigo B.

    Latinetik zuzen baletor, ez ote luke amaierako -u / -o hori gorde behar, ‘ficum’ edo ‘fagum’-en geratu bezala? (biku, hiku, iko, fiku / bago, fago, pago).

  2. egilea: Anonimoa

    Polit hitzaz ari zara? Bai, halaxe da eta Gorrochategik eragozpen hori aipatzen du bere txostenean, latinetik etorriz gero **(b)oritu espero genukeela dioenean.

  3. Polit hitz gaskoia da eta hegoaldean izandako hedadura azaltzea ez da sobera zaila. Gogoan har gaskoiaren hedadura Gipuzkoan aski sartua zela, Donostia eta Beterriraino. Andoainen, Larramendiren jaioterrian, badira jatorri gaskoia duten hitzak (padera, etab.). Ez da zentzugabea Laramendik ezagutzen zituen hitzok hegoaldean bildu eta orokortu izana.

  4. egilea: josu

    Lazarragak idatzia:
    “egun baten bada bere bideti joeala topadu çan arcai bigaz çeñai Silviac ytaundu eusten nora lloaçen çenac erançun eusten manera onetan arçai polita yc jaquingo doc eçe guec goaçela Dueroco riberara…”

  5. egilea: Anonimoa

    Arrazoia duzu, Josu; Lazarragak eta baita Landuccik ere (OEHn bertan agertzen denez):

    Polida cosa, gauza polita

    Nolanahi ere den, honek ez du ezeztatzen euskaraz polit mailegu erromanikoa izatea.Bestalde artzain bati "polit" deitzea ez da ezezaguna XVI. mendeko Espainiako literaturan. Adibide hauek aurkitu ditut CORDE datu-basean:

    Yo soy Danes desdichado, / sin dicha, triste nacido, / en las silvas muy nombrado / pastor de galán ganado, yo, galán muy más polido;

    (Juan del Encina, Traducción de las Bucólicas de Virgilio, 1496)

    De ser zagal tú entendido / bien certificada estó, / y pastor, cierto, polido / y sabido.

    (Lucas Fernández, Farsa o quasi comedia… vna donzella y vn pastor y vn cauallero, 1514)

    Vic. Atiende, señora, no tengas tal fuego, / que ves lo do viene Cremon Repicado; / aqueste sobra lo que me has preguntado; / quies que lo llame? que venga aca lluego. / Don. Harasme, por cierto, merced muy valiente / si aquesto hizieres, polido pastor.

    (Juan de París, Égloga nuevamente compuesta, 1536)

    -Digas, el pastorcico, / galán y tan pulido, / ¿cúyas eran las vacas que pastan par del río?

    (Juan Vásquez, Recopilación de sonetos y villancicos a cuatro y a cinco, a 1560)

    Esta Pastora vn Pastor / diz que tiene por marido, / caudaloso, y muy polido que es de España gran señor / Hijo fue de Emperador, / que en el mundo no ay su ygual / y es padre de esta Zagala.

    (Izengabea, Romance [Rosa real. Cuarta parte de romances de Joan Timoneda, 1573).

  6. egilea: Juan Martin Elexpuru

    Milesker, Ricardo, nire txostenari erantzuten hartutako lanagatik eta erabilitako tonuagatik. Jaun inplikatu batek ezizen palindromoz mozorrotuta botatzen dizkidan txepelkeria zatarrak ikusirik (Ik. Terraeantiquae bloga), ia laudorioak iruditzen zaizkit zure kritikak.
    Zure ustez, garbi dago ARRAPA hrapon germanikotik eta POLITA gaskoieratik pasatu direla egungo euskarara. Demagun halaxe dela. Are gehiago, “halaxe da” esateko ere ez dut arazorik.
    Baina kontua ez da nondik eta noiz pasatu ziren hitz horiek euskarara. Kontua da ea hitz horiek posible ziren erromatarren garaiko euskaran. Eta, nire ustez, bai. Polita hitz arrunta zen latinez; eta “dotorea” zentzua ere bazuen. Lehenago erabilitako adibidea errepikatuko dut: “Domus tua polita est”, elebidun baten ahotan “Zure etxea polita da” bihur zitekeen hurrengo esaldian. Elebidunak etengabe mailegatu ohi du lexikoa beharra duenean. Lehen, orain eta beti.
    Beste hainbeste ARRAPAren kasuan; rapere, arrunta zen “indarrez kendu” edo gisako zentzuarekin. Hortik arrapa erabiltzera pauso bat besterik ez dago. Nire ustez, gauza hauek zentzunaren esparrukoak dira gehiago filologiarenak baino.
    LAGUNekin ez naiz luzatuko. Garbi dago euskararen ondare zaharreko hitza dela, eta bere esanahia “amigo” izan “compañero” izan, ez diot arazorik bilatzen Iruña-Veleiar baten ahotan ikusteko.

  7. egilea: Anonimoa

    Juan Martin: eskerrik asko bloga bisitatzeagatik.

    Oraingo standby egoeran ez dut astirik zure iruzkinari xehetasunez erantzuteko.

    Nolanahi ere den, iruditzen zait zure txostenean oro har hartu duzun bideak (“eta zergatik ez zen izango…?”, “zergatik ez pentsatu … ere posible zela?” moduko argudioez josteak) idazkunen egiazkotasunaren kontra egiten duela, alde bainoago.

    Izan ere, konturatu al zara euskarazko idazkunetan, latinezkoetan, ustezko hieroglifikoetan, irudietan… (denak batera hartu behar direlako) zenbat eta zenbat salbuespen eta bitxitasun hartu beharko genituzkeen aintzat, Iruñako piezetan idatzita eta marraztuta dagoena antzinakoa dela sinesteko?

    Ez dira bat edo bi, ezta dozena bat ere. Salbuespen eta bitxitasun asko eta asko dira, eta guzti-guztiak onartu beharko genituzke (sinetsi egin beharko genituzke, ez baita aldeko frogarik ematen, uste hutsak baizik; “zergatik ez pentsatu beste modu honetan ere izan zitekeela?” ez da froga bat). Proposatzen dituzuen salbuespen edo bitxitasunetako bakar bat ezinezkoa izateak gaztelu osoa lurrera bota dezake.

    Ni ez naiz estatistikan aditua, baina horretaz dakien batek esan ahalko lizuke horrek guztiak egiazkoa izateko duen portzentaia eskasa, eskasegia.

    Ahalegin handia egin duzu zeure txostenak idazteko, dudarik gabe. Baina barkaidazu nire iritzia gordinki adierazten badizut: txostenean oinarrizko huts batzuk egin dituzu, hala nola grafiak eta hotsak nahastea, ahozkoaren eta idatziaren ezaugarriak behar bezala ez bereiztea, fidagarritasun gutxiko bibliografia zure hipotesien alde erabiltzea, edo oraingo eta antzinako hizkuntzen datuak behin baino gehiagotan nahastea.

  8. egilea: Pruden Gartzia

    “Lehen, orain eta beti”

    Juan Martin, nire ustez zure azken mezuan argi eta garbi adierazten diguzu ez duzula Hizkuntzalaritza Historikoa (haren oinarriak eta metodoak) aintzat hartzen.

    Lakarraren eta Gorrotxategiren autoritatea ez duzula onartzen diozu. Ondo da, autoritateak beti onartuko balira ez legoke debaterik inoiz. Baina zure kasuan arazoa ez da hori, arazoa da ez duzula Hizkuntzalaritza Historikoa onartzen. Eta hori besterik da guztiz.

    Nire ustez zure oinarri metodologikoez hausnarketa egin beharko zenuke. Eta ez autore hau edo hori, baizik eta Hizkuntzalaritza Historikoaren metodoa eta oinarriak gainditzeko moduan zaudela uste baduzu, argi eta garbi esan.

    Ondo esanak hartu, gaizki esanak barkatu.

  9. egilea: Ramon Ugalde

    – Pruden:
    Uste duzu Lakarrak eta Gorrochateguik hizkuntzalaritza historikoaren metodoa ondo aplikatu dutela Iruña-Veleiako euskarazko inskripzioak aztertzerakoan?
    Ba ez ez dute aplkatu behar bezala. Anomalia linguistiko bakar bat ere ezin izan dute frogatu idazki horietan. Bakarrik demostratu dute, eta ez dakit hori ere ondo egin duten, latinezko ezdakit zein berbaren bilakaeraz ez dela posible “arrapa” edo “polita” hitzak existitzea Veleiako biztanleen lexikoan. Fonologiaren arauak jarraituz Raptotik arrapa sortzea zaila omen da, baina rapui ere hor daukazu esangura bertsuekin, latinezko hitzak erderazko formatik bilakatzen dira hala? ez al dira deklinatzen, latinean berean raptok ez al du T hori galtzen hala?
    Dena dela Pruden ortodoxuok debate hau galduta daukazue. Martin Almagro eta enparauek azalpenak ematen hasi beharko dira.Universidad Complutenseko autoritatea, ja ,ja,ja
    Aupa Eliseo. Mobbinga ez da delitu bat?

  10. egilea: Pruden Gartzia

    Ramon:

    Nahasten ari zara Filologiari buruzko eztabaida bat futbol partida batekin: “zure taldekoak” animatzea eta “zure izarrak” goratzea da kontu honi dagokionez web gune honetan orain arte egin duzun gauza bakarra. Argudioak? Futbolzale batek bere taldeari buruz hitz egiteko erabili ohi dituenak, ez besterik.

    Benetan, neuk ez dut interesik ezer “irabazten”; interesatzen zaidan bakarra egia argitzea da eta bidean, jakina, euskararentzat eta euskaldunontzat kalterik txikiena izatea. Beharbada nahikoa da gai honetaz elkarren artean oinarrizko sintonia bat izan dezagun zentzuzko eztabaida bati ekin ahal izateko. Agian. Baina beste modu batean izan beharko da.

    Bitartean, ez espero erantzunik nigandik.

  11. egilea: Ramon Ugalde

    – Zergatik ez duzu erantzun nahi?
    – Uste baduzu Gorrochategui eta Lakarraren azterketa Elexpururena baino hobea dela, ba demostratu. Dena dela uste dut interes handia daukazula gaur egungo status quo kulturalari eusten, ebidentzia zientifikoek zuen ikuspuntua ankaz gora jarri arren.
    Ziur zaude zure tonoa eta adierazpidea errespetuzkoa izan dela?

  12. egilea: Pruden Gartzia

    Bai, egia da kontu hau dela-eta luzatzen ari garen mezuen tonua ez dela behar bezain barea. Neure aldetik barkazioa eskatzen dizut ezertan mindu bazaitut, ez baita izan nire asmoa zentzuzko debate baten mugak gainditzea.

    Baina, era berean, zentzuzko debate batek oinarrizko sintonia bat eskatzen du; alegia, helburua baldin bada kosta-ahala-kosta kontrarioa azpiratzea, hots, debatea “irabaztea”, berdin da nola, bada, neuk joko horretan ez dut sartu nahi.

    Eta, bide batez, Elexpururen galdera erretorikoei (“zergatik ez?” tankerakoei)edo “zentzuna”-ri egiten dien apelazioei “ebidentzia zientifikoa” deitzeak ez du inolako oinarririk, exagerazio hutsa da. Oker ez banago horrelakorik Elexpuruk berak ere ez du inoiz esan.

Erantzunak itxita daude.